PROPAGANDA LEAFLETS OF THE SECOND WORLD WAR ....


FALLING FROM THE SKY

Some definitions and explanations from:

De Wervelwind, De Vliegende Hollander en andere uit de lucht verspreide vlugschriften

Een Fascinerende selectie uit de oorlogsjaren 1940-1945

Leonard de Vries / Jan de Groot

Skarabe Facsimile 1974


Jan de Groot writes:

'British leaflet booklet for occupied Netherlands. Code H17-1943
Picture. British leaflet booklet 'De Wervelwind' for
occupied Netherlands. Code H17-1943.
A range of about 22 of these booklets was airdropped.
For the Dutch these were one of the very few ways to get
informed about the war. Many of the articles in the Whirlwind
were reproduced in illegal newspapers and spread by the
resistance.
"Het woord als wapen", zoals in deze vier woorden vastgelegd, is meer dan een begrip. In ruime zin is het een vorm van Propaganda, die een onderdeel vormt van het veelomvattende onderwerp "psychologische oorlogvoering". Hiervan zijn in de geschiedenis der mensheid vele voorbeelden te vinden, in talloze varianten, doch alle met hetzelfde doel: de overwinning.

Deze vorm van oorlogvoeren dateert dus niet van de Tweede Wereldoorlog, is geen uitvinding van de 20ste eeuw, maar werd al lang voor het begin van onze jaartelling toegepast.

Toen ongeveer 2500 jaar geleden de Perzische generaal Xerxes met zijn legers ten strijde trok, liet hij in het gebied waar zich de vijand bevond, valse geruchten in omloop brengen. Deze hadden een demoraliserende uitwerking, die er in belangrijke mate toe bijdroegen dat Xerxes de overwinning behaalde. Vergelijkbaar daarmee is de mythe van de onoverwinnelijkheid van de Duitse legers tijdens de veldtocht in Frankrijk in mei en juni 1940. Deze mythe die de Duitsers tot hoofdschotel van hun propaganda hadden gemaakt, heeft de nederlaag van de Franse legers versneld. In het Oude Testament wordt in Richteren 7 de strijd beschreven van het kleine leger van Gideon, dat tegen de Midianieten optrok. De vijand was dermate in de meerderheid, dat slechts een list uitkomst kon bieden. Bij nachtelijk duister liet Gideon van hoge heuvels de aanval inzetten, waarbij grote aantallen brandende fakkels en lawaai van trommels als psychologische wapens werden gebruikt. Daardoor raakten de Midianieten in paniek en kon Gideon de overwinning behalen. Dergelijke krijgslisten en de verspreiding van valse geruchten hebben in de loop der eeuwen herhaaldelijk een doorslaggevende rol gespeeld.

In het begin van de I9de eeuw deed een nieuwe vorm van "het woord als wapen" zijn intrede. Frankrijk en Engeland betwistten elkaar de hegemonie in het gebied van de Middellandse Zee. Toen Engelse marine-eenheden voor de havens aan de Franse zuidkust een blokkade vormden, werden vanaf schepen, die tot het smaldeel van admiraal Thomas Cochrane behoorden, vliegers opgelaten, waaraan gedrukte proclamaties, vlugschriften waren bevestigd, die boven de kustplaatsen afdreven, daar terecht kwamen en door vele Fransen werden gelezen. Dit moet op de bevolking een diepe indruk hebben gemaakt. De in 1783 uitgevonden luchtballon maakte het vooral mogelijk vlugschriften uit de lucht te verspreiden. Dit werd op vrij grote schaal toegepast in de Frans-Duitse oorlog van 1870-1871. Uit het belegerde Parijs stegen bemande ballons op, waaruit propagandadrukwerk boven de Pruisische linies werd uitgestrooid, dat het moreel van de belegeraars moest ondermijnen. In de Eerste Wereldoorlog waren het vliegtuigen en luchtschepen, waarmee vlugschriften werden verspreid, voornamelijk boven de fronten in Frankrijk en Vlaanderen.

Hoezeer deze vorm van "het woord als wapen", dat in die oorlog een belangrijk deel van de geallieerde strategie uitmaakte, tot de nederlaag van de Duitsers en hun bondgenoten heeft bijgedragen, blijkt uit uitlatingen van bevelvoerende generaals van die lijd zoals Ludendorf en Hindenburg.
Ook Hitler heeft dit bevestigd. Zo schreef hij in "Mein Kampf" o.m.:

"De Propaganda, waaraan wij voortdurend waren blootgesteld, kreeg reeds in 1915 vat op onze Soldaten. Ze was fnuikend voor het moreel van de troepen, die in de loopgraven verbleven".

Ludendorf, de bevelhebber van de Duitse legers in het Westen van Europa, meldde dat zijn land tegen deze geallieerde Propaganda geen enkele remedie bezat en dat de Duitse Generale Staf zich daardoor voelde
"als een rat, die door een slang werd gebiologeerd".

Ook Hindenburg kon het moeilijk verdragen dat de Duitse legers mede door het geallieerde "woord als wapen" verslagen werden. In een van zijn laatste legerorders uitte hij zich daarover als volgt:
"Aan de fronten werden we niet alleen met artillerie bestookt, doch ook met verderfelijke propagandalectuur. Het zijn granaten en bommen die slachtoffers maken, kwalijker echter zijn de propagandavlugschriften die de vliegers verspreiden, want deze vergiftigen de ziel van ons strijdende leger".

Hitler, die deze uitlating in "Mein Kampf" citeerde, trok uit deze ervaring de les dat voor de vorming en het in stand houden van het Duizendjarig Rijk, waarvan hij droomde, en voor het winnen van de oorlog, die daarvoor waarschijnlijk nodig was, een uiterst krachtig en effectief propaganda-apparaat moest worden opgebouwd. Op 3 september 1939, ruim zes jaar nadat Hitler in Duitsland de macht had overgenomen, brak de Tweede Wereldoorlog uit. Inmiddels had Goebbels, mede dankzij de radio, een propaganda-apparaat in het leven geroepen zoals de wereld nog niet had gekend. Maar ook in deze tweede wereldoorlog bewees de geallieerde Propaganda haar superioriteit.

Verder schrijft Jan de Groot:

Van witte tot zwarte propaganda.

Naar inhoud kan men de uit de lucht geworpen geallieerde vlugschriften indelen in drie categorieën.

A. Witte Propaganda: niets dan de waarheid.
B. Grijze Propaganda: de halve waarheid.
C. Zwarte Propaganda: allesbehalve de waarheid.

'British miniature newspaper for occupied Netherlands.Code XH16-1944
British miniature newspaper for occupied Netherlands:
'De Vliegende Hollander' (The Flying Dutchman).
A range of about 140 of these newspapers was airdropped.
Enige voorbeelden om elk van deze categorieën toe te lichten:

Categorie A. dus de witte Propaganda. Hieronder vallen alle geallieerde vlugschriften voor Nederland bestemd. De herkomst daarvan is altijd duidelijk vermeld. Toch is de waarheid in de voor Nederland bestemde vlugschriften wel eens wat overtrokken. Bijvoorbeeld het vlugschrift "Vrijheid Vergaat Niet", waarin wordt gemeld dat 2400 Duitse vliegtuigen zijn neergedaald. Dit aantal is overdreven.

Categorie B, dus grijze Propaganda. Het vlugschrift "Nachrichten für die Truppe" behoort tot deze categorie. Bron, herkomst, door wie verspreid etc. zijn niet vermeld, inhoudelijk: waarheden en halve waarheden.

Categorie C. dus zwarte Propaganda. Daarvan zijn de inhoud en vormgeving dusdanig, dat de indruk wordt gewekt dat ze door de Duitsers zelf zijn geproduceerd. Soms zijn deze vlugschriften ook door afgesprongen agenten in het vijandelijke gebied verspreid. Tot deze zwarte Propaganda behoren in vele Varianten: vervalste distributiebescheiden, vervalste militaire voorschriften en reisbescheiden, handleidingen voor simulatie van ziektes etc. Voor Nederland is deze zwarte Propaganda uiterst zelden toegepast.

Militair gezien danken vele Soldaten, zowel van de geallieerde legers als van de Duitse, hun levens aan bepaalde uit de lucht geworpen vlugschriften doordat Duitse Soldaten gevolg gaven aan de oproep in die vlugschriften vermeld. De voor Nederland bestemde vlugschriften hebben een wezenlijke bijdrage geleverd tot het op peil houden en verbogen van het moreel van de Nederlandse bevolking. De uit de lucht verspreide vlugschriften als onderdeel van de psychologische oorlogvoering van de geallieerden heeft zonder twijfel bijgedragen tot de capitulatie van Nazi-Duitsland. Generaal Dwight D. Eisenhower heeft hierover in een brief aan het hoofd van de PWD, brigadegeneraal Robert A. MC. Clure geschreven: "Its right to a place of dignity in our military arsenal". Hiermede werd officieel erkend dat deze vorm van "het woord als wapen" in de oorlog zijn nut had bewezen.


If you are unable to read some of these sources, you can copy and paste the texts in a free online translator. The resulting translations are sometimes not perfect, but will still give you a good understanding of what is written.

Example online translaters (opening in a new window) can be found at:

Sitemap / menu:

Propaganda definitions in literature
Back to main page


Top of page Back to main starting page:
Propaganda leaflets of the second World War

Sitemap
Mail to the pageowner!

Copyright 1996-2008, Hans Moonen, The Netherlands.
No part of these pages may be reproduced or transmitted in any form or by any means, electronic or mechanical, including photocopying, recording or by any information storage and retrieval system, without written permission from the writer/publisher.